Załóżmy, że jednym z naszych zadań jest opracowanie systemu usprawniającego odporność społeczną w skali lokalnej. Jedno z podstawowych pytań, poza standardowym jak, brzmi – czego to wymaga? Stwierdziliśmy więc, że uznamy lokalność za predykator odporności i umieściliśmy go w temacie: Lokalność jako mechanizm odporności poznawczej: systematyczny przegląd koncepcji społecznej odporności w kontekście walki z dezinformacją.

1. Wprowadzenie

• Cel przeglądu: zbadanie, w jaki sposób lokalność może być konceptualizowana jako wartość ochronna wobec dezinformacji.
• Znaczenie tematu w kontekście rosnącej podatności społecznej na dezinformację.
• Wprowadzenie do koncepcji społecznej odporności (resilience) i jej związków z lokalnością.

2. Metodologia

• Bazy danych: SCOPUS, Web of Science, JSTOR, Google Scholar.
• Kryteria włączenia: artykuły naukowe, monografie, raporty badawcze z lat 2000–2025 dotyczące:
  • społecznej odporności,
  • lokalnych wspólnot w kontekście zagrożeń informacyjnych,
  • dezinformacji i odporności społecznej.
• Metody selekcji i analizy danych (np. PRISMA, krytyczna analiza jakości).

3. Teoretyczne podstawy koncepcji społecznej odporności

• Przegląd definicji i modeli (np. Adger 2000, Hall & Lamont 2013).
• Związki między odpornością a strukturami społecznymi, instytucjami lokalnymi i relacjami interpersonalnymi.

4. Lokalność jako komponent odporności

• Lokalność jako środowisko reprodukcji norm i praktyk poznawczych.
• Wartość lokalnych relacji społecznych i zaufania w filtrowaniu informacji.
• Rola instytucji lokalnych, liderów opinii i pamięci zbiorowej.

5. Lokalność a odporność na dezinformację

• Przypadki empiryczne: badania lokalnych wspólnot wobec dezinformacji (np. COVID-19, wojna w Ukrainie).
• Mechanizmy lokalnej odporności: kontrola narracyjna, lokalne źródła wiedzy, mikrospołeczna walidacja informacji.
• Lokalność jako bariera wobec zewnętrznych kampanii dezinformacyjnych.

---

6. Redefinicja lokalności

• Lokalność jako kategoria epistemologiczna i odpornościowa.
• Od lokalności geograficznej do lokalności relacyjnej i poznawczej.
• Propozycja definicji operacyjnej.

---

7. Wnioski i rekomendacje

• Znaczenie wspierania lokalnych struktur społecznych jako strategii antydezinformacyjnej.
• Wskazania dla polityk publicznych i edukacji obywatelskiej.
• Kierunki dalszych badań.

W 7 krokach stworzyliśmy sobie ramy modelu pracy do przeglądu systematycznego, albowiem jak powszechnie wiadomo, systematyczne mają to do siebie, że ich struktura jest powtarzalna, znana i łatwa w replikacji. Jednym z celów głównych naszej pracy jest redefinicja lokalności, co jest niełatwym zadaniem, jeśli nie wiemy jak się za to zabrać….

W naszej pracy przyjęliśmy bowiem pewne założenie, iż zgodnie z koncepcjami społecznej odporności (social resilience) przedstawionymi m.in. przez Hall i Lamont (2013), systemy społeczne oparte na silnych więziach, wzajemności i wspólnych wartościach wykazują większą zdolność adaptacyjną wobec kryzysów — również poznawczych, takich jak manipulacja informacją.

W tym kontekście lokalność:

• umożliwia szybkie rozpoznanie anomalii informacyjnych, gdyż lokalna społeczność funkcjonuje w oparciu o dobrze znane wzorce komunikacji i poznania;
• wzmacnia weryfikację informacji na poziomie relacyjnym, przez co osłabia wpływ kampanii dezinformacyjnych;
• stanowi barierę epistemiczną dla propagandy operującej na poziomie narracji globalnych lub zewnętrznych wobec lokalnych doświadczeń;
• generuje alternatywną sferę poznawczą, opartą na lokalnej wiedzy, pamięci zbiorowej i praktykach wspólnotowych.

Dlatego lokalność można zdefiniować jako przestrzeń odpornościową, w której wspólnotowość, zakorzenienie i relacje pełnią funkcję „społecznego filtra” wobec dezinformacyjnych bodźców poznawczych.

Wyszliśmy ponadto z założenia, iż lokalność to dynamiczny, samoregulujący się system poznawczo-relacyjny, który działa jako filtr epistemiczny wobec dezinformacji. Nie jest ona tylko przestrzenią fizyczną, ale procesem kształtowania wspólnego sensu, opartym na lokalnych relacjach, rytuałach i narracjach. W ujęciu batesonowskim, lokalność jest jednostką poznawczą, która wytwarza znaczenia inne niż systemy zewnętrzne, i przez to chroni przed narzuceniem obcych narracji dezinformacyjnych.

Podczas pandemii COVID-19 lokalne społeczności w Polsce – zwłaszcza na obszarach wiejskich – często korzystały z sieci parafialnych, kół gospodyń wiejskich i lokalnych OSP jako źródeł sprawdzonych informacji, co znacząco redukowało wpływ niezweryfikowanych treści z internetu, podkreślając jednocześnie znaczenie istotności lokalnej wiarygodności jako społecznego filtra odporności.

Teraz pozostaje nam stworzyć do powyższych założeń ramowych kompletny artykuł przeglądowy, który dostarczy szeregu niezbędnych informacji, pozwalających zarówno na redefinicję lokalności jak i stworzenie modeli lokalnej odporności na dezinformację, w której wykorzystywane są zróżnicowane narzedzia strategiczne.