Profesjonalna pomoc w pisaniu przeglądów systematycznych. Pomoc w opracowaniu metaanalizy. Artykuły naukowe w czasopismach z listy ministerialnej.

Diagnoza ADHD wymaga kompleksowego podejścia opartego na kryteriach DSM, wywiadzie klinicznym i obserwacji objawów trwających od dzieciństwa do dorosłości. ADHD u dorosłych bywa często niedodiagnozowane z powodu nakładania się objawów z innymi zaburzeniami (depresja, lęk, zaburzenia osobowości), co utrudnia rozpoznanie .

Asherson i in. (2018) zauważyli, że „ADHD to zaburzenie neurorozwojowe z objawami, które zaczynają się w dzieciństwie lub wczesnym okresie dojrzewania i zwykle utrzymują się w wieku dorosłym. U dorosłych obserwuje się podobne objawy i upośledzenia jak u dzieci, chociaż jawny poziom nadpobudliwości i impulsywności ma tendencję do zmniejszania się, nieuwaga ma tendencję do utrzymywania się i należy wziąć pod uwagę odpowiednią do wieku prezentację objawów. Samoregulacja emocjonalna, problemy ze snem, nadmierne spontaniczne błądzenie myślami i samoregulacja behawioralna często współwystępują z ADHD u dorosłych i są niezależnymi źródłami upośledzenia. Przy ustalaniu diagnozy ADHD u dorosłych ważne jest, aby zdawać sobie sprawę z potencjalnego pokrywania się objawów z innymi powszechnymi zaburzeniami zdrowia psychicznego, takimi jak lęk, depresja i zaburzenia osobowości. Istnieje ryzyko, że ADHD zostanie pomylone z tymi innymi zaburzeniami. W większości przypadków ADHD można dokładnie ocenić i zdiagnozować u dorosłych za pomocą ocen wywiadu diagnostycznego, które zapewniają szczegółową ocenę kliniczną kryteriów diagnostycznych ADHD”,

Wnioski z tych badań są powtarzalne, niezależnie od płci i wieku.

Anbarasan, Kitchin i Adler (2020) podkreślają, że przesiewowe narzędzia takie jak ASRS (Adult ADHD Self-Report Scale) są przydatne w rozpoznawaniu ADHD u dorosłych w warunkach klinicznych i podstawowej opieki zdrowotnej. Rekomendują łączenie skal samooceny z klinicznymi wywiadami jako podejście o wysokiej trafności diagnostycznej. Skala przesiewowa ASRS została zaktualizowana w 2017 r., aby odzwierciedlić zmiany wprowadzone w celu identyfikacji ADHD na podstawie kryteriów DSM-5 i odzwierciedlić nasze zrozumienie, że ADHD u dorosłych charakteryzuje się deficytami funkcji wykonawczych, które nie są wyraźnie odzwierciedlone w kryteriach DSM-5. Wnioski z badań przeprowadzonych przez Anbarasan i in. (2020) dowodzą, że „zastosowanie Skali Przesiewowej ASRS poprawia zdolność klinicysty do szybkiej identyfikacji dorosłych pacjentów, którzy wymagają kompleksowej oceny w celu zdiagnozowania ADHD i/lub innych współistniejących schorzeń psychicznych. Skala została zatwierdzona do stosowania zarówno w populacji ogólnej, jak i w populacji specjalizującej się w leczeniu ADHD, co potwierdza jej stosowanie zarówno przez lekarzy ogólnych, jak i klinicystów zajmujących się zdrowiem psychicznym. Identyfikacja ADHD u dorosłych ma kluczowe znaczenie ze względu na głębokie koszty osobiste, rodzinne i społeczne związane z tym stanem”.

Neuroplastyczność mózgu w okresie niemowlęcym i wczesnodziecięcym sprzyja adaptacji po wdrożeniu terapii – interwencje neurobehawioralne mogą poprawić regulację uwagi i emocji.

Mayes i Calhoun (2007) podkreślili, że ADHD ma silny wpływ na przetwarzanie informacji i umiejętności akademickie, wyszczególniając kilka typów ADHD, od których zależna jest m.in szybkość przetwarzania danych. Wśród nich znalazły się:

ADHD Combined Type (ADHD-C): największe trudności w pisaniu, uwadze i przetwarzaniu.

ADHD Inattentive Type (ADHD-I): szczególne trudności w zadaniach wymagających ciągłej uwagi i organizacji.

ADHD Hyperactive-Impulsive Type (ADHD-HI): relatywnie mniej deficytów poznawczych, większe problemy behawioralne.

ADHD jest modelowym zaburzeniem deficytu samokontroli o podłożu neurobiologicznym, co powinno mieć znaczenie przy ocenie odpowiedzialności karnej osób z tym rozpoznaniem (Eme, 2016). W świetle przeprowadzonych przez Eme badań ADHD określone jest jako „paradygmatyczne zaburzenie samokontroli” – główne objawy to trwały wzorzec nieuwagi i/lub nadruchliwości-impulsywności, który zaburza funkcjonowanie lub rozwój. Prewalencja ADHD w USA sięga 10,84% (14,1% u chłopców, 7,57% u dziewcząt). Co najmniej połowa przypadków trwa nadal w wieku dorosłym, gdyż ADHD jest powszechnie uznawane za zaburzenie o przyczynach genetycznych i biologicznych.

Eme przytacza model „dual systems” (DS) – zaburzenie równowagi pomiędzy szybko dojrzewającym układem nagrody a wolniej rozwijającym się układem kontroli poznawczej prowadzi do impulsywności i deficytów samokontroli.

U osób z ADHD zaobserwowano:

• opóźnienie dojrzewania rejonów mózgu odpowiedzialnych za funkcje wykonawcze,
• różnice strukturalne w zakresie kory przedczołowej, ciemieniowej, potylicznej, skroniowej oraz struktur podkorowych (wzgórze, ciało modzelowate, móżdżek),
• mniejszą objętość mózgu oraz zaburzenia integralności istoty białej (połączeń nerwowych między regionami mózgu).

Rozróżniane są dwa rodzaje przetwarzania:
Type 1 – automatyczne, szybkie, podświadome (struktury podkorowe),
Type 2 – wymagające wysiłku, kontrolowane (kora przedczołowa); u osób z ADHD występują zaburzenia obu typów, prowadzące do deficytów impulsywności i kontroli emocji. ADHD znacząco zwiększa ryzyko konfliktu z prawem: w populacjach więziennych odsetek osób z ADHD wynosi od 14% do nawet 57%.

Mechanizm: objawy ADHD (impulsywność, trudności w hamowaniu reakcji) w połączeniu z czynnikami środowiskowymi (przemoc, niekonsekwentne wychowanie, środowisko kryminogenne) mogą prowadzić do poważnych zaburzeń zachowania, a w konsekwencji do przestępczości.

Wczesne rozpoznanie objawów hiperaktywności i impulsywności umożliwia zastosowanie adekwatnych strategii terapeutycznych – zmniejszających ryzyko zaburzeń współistniejących, np. zaburzeń lękowych lub opozycyjno-buntowniczych. Jakie to są objawy hiperaktywności i impulsywności u dziecka w wieku 0-3?

Objawy hiperaktywności i impulsywności u dzieci 0–3 lat manifestują się specyficznie i mogą różnić się w zależności od płci, co ma znaczenie diagnostyczne i terapeutyczne. U dzieci w wieku niemowlęcym i wczesnodziecięcym hiperaktywność ujawnia się poprzez nadmierną ruchliwość i trudności w uspokojeniu – badania potwierdzają, że dzieci z późniejszym rozpoznaniem ADHD wykazują już od 1 roku życia zwiększoną aktywność motoryczną.

Impulsywność u najmłodszych objawia się przez trudności w hamowaniu reakcji oraz szybkie i nieprzemyślane działania – obserwacje zachowań impulsywnych u niemowląt korelują z późniejszym rozwojem ADHD. Płeć biologiczna wpływa na sposób manifestacji objawów: chłopcy częściej wykazują wyraźniejszą hiperaktywność, natomiast dziewczynki – impulsywność i zaburzenia uwagi.

Przykładowy rozwój patologiczny: nadruchliwość → zaburzenie opozycyjno-buntownicze → zaburzenia zachowania → uzależnienia → osobowość antyspołeczna.

Samokontrola u osób z ADHD jest zagadnieniem, nad którym jednostki muszą pracować, bowiem neurorozwojowe podłoże zaburzenia z natury wyklucza dostęp do niektórych mechanizmów samokontroli, obecnych u osób bez zaburzenia. W świetle neuronauki ADHD spełnia przesłanki do uwzględnienia jako czynnik łagodzący przy orzekaniu o odpowiedzialności karnej. Autor podkreśla, że ADHD nie jest „wymówką” dla przestępczości, ale powinno być uwzględnione jako istotny czynnik ryzyka – zwłaszcza, gdy ma wpływ na zdolność kontroli zachowań.

Przykłady strategii radzenia sobie – zarówno ogólnego jak i w przypadku uczenia się, zebrano i zestawiono w tabeli poniżej. Oczywiście wskazane strategie nie są wszystkimi istniejącymi, a jedynie pewnymi uznawanymi za skuteczne, przy spełnieniu określonych warunków.

Kategorie	Główne wnioski (z przykładami)
Strategie radzenia sobie	Dzieci i dorośli z ADHD najczęściej stosują strategie radzenia sobie oparte na unikaniu, wycofaniu, szukaniu wsparcia społecznego, religijności i przerwach od stresujących zadań. Jednak strategie problemowe, np. planowanie i rozwiązywanie problemów, dają lepsze efekty adaptacyjne, zwłaszcza w nauce i pracy.
Strategie uczenia się	Osoby z ADHD korzystają z technik kompensacyjnych: dzielenie materiału na mniejsze fragmenty, notowanie, stosowanie alarmów, częstsze przerwy. Największą skuteczność mają strategie oparte na strukturze (listy, organizery) i środowisku wolnym od rozpraszaczy. Adaptacyjne strategie uczenia się korelują z lepszymi wynikami szkolnymi i satysfakcją.
Objawy u dzieci	Dzieci z ADHD wykazują nadmierną ruchliwość, trudności z utrzymaniem uwagi, impulsywność, częste przerywanie innym, problemy z ukończeniem zadań, szybkie nudzenie się oraz zaburzenia funkcjonowania społecznego i szkolnego. Objawy są zwykle widoczne przed 12. rokiem życia i utrzymują się minimum 6 miesięcy.
Objawy u dorosłych	U dorosłych dominują trudności z organizacją, chroniczne spóźnianie się, zapominanie o zadaniach, trudności z koncentracją na dłuższych czynnościach, niska tolerancja na frustrację, impulsywność w decyzjach, niestabilność zatrudnienia oraz częste zmiany pracy. Objawy ADHD często maskują się przez strategie kompensacyjne lub rozwijają się w inne problemy, np. uzależnienia.

Praca z dzieckiem z ADHD wymaga zarówno tworzenia przyjemnej rutyny dnia, bowiem dzieci z ADHD korzystają z jasnych, powtarzalnych schematów – plan dnia powinien być czytelny, z określonym czasem na zabawę, posiłki, odpoczynek i aktywność na świeżym powietrzu; jak również minimalizacji bodźców rozpraszających, gdyż ograniczenie hałasu, liczby zabawek w jednym czasie, proste komunikaty słowne i wzrokowe pomagają dziecki w utrzymaniu uwagi i skupienia się na konkretnych czynnościach. Mniej rzeczy dookoła = mniej okazji do rozproszenia.

Komunikaty do dziecka powinny być krótkie, konkretne, najlepiej podzielone na pojedyncze kroki („Załóż buty” zamiast „Przygotuj się do wyjścia”). Jasne i krótkie polecenia są dla dziecka bardziej zrozumiałe, niż konceptualne metafory rodziców, których dziecko uczy się znacznie później.

Częste pozytywne wzmocnienia są mocnym bodźcem stabilizującym koncentrację i uwagę u dziecka z ADHD. Chwalenie za drobne sukcesy, nawet bardzo małe („Super, że posprzątałeś klocki!”) oraz stosowanie prostych nagród (naklejki, uśmiech, dodatkowy czas na zabawę). W efekcie dziecko wymaga dość krótkich interwałów wzmorzonej aktywności – zajęcia nie powinny trwać zbyt długo (5–10 minut), a aktywność warto często zmieniać – przeplatać czas siedzenia z ruchem, zabawę stolikową z ruchem na dywanie.

Kluczem wszystkliego jest wypracowanie z dzieckiem sposobów radzenia sobie z emocjami. Nauka rozpoznawania i nazywania emocji („Jesteś zły, bo nie możesz dalej się bawić?”) oraz ćwiczenie prostych technik uspokajania (głębokie oddychanie, liczenie do pięciu).

Zalet aktywności fizycznej podkreślać nie trzeba, ponieważ są one znane każdemu. Częste przerwy na ruch (skakanie, bieganie, ćwiczenia rozciągające), pozwalanie dziecku na swobodne poruszanie się między zadaniami. Aktywność fizyczna wspiera neuropoznawczy rozwój dziecka, modelując synapsy pod kątem uczenia się strategii radzenia sobie w sporcie i adaptacji do warunków codziennych za pomocą wyuczonych strategii.

Kwestią niezwykle istotną w pracy z każdym dzieckiem pozostaje wyznaczanie granic. Zasady powinny być jasne i konsekwentnie egzekwowane, ale z poszanowaniem emocji dziecka i bez stosowania kar fizycznych.

Pomoc w pisaniu przeglądów sysytematycznych

Strategie radzenia sobie u dzieci i dorosłych bywają podobne, w zależności od wypracowanych wcześniej metod (dorośli) i umiejętności rodzica, związanej z pracą z dzieckiem. Przykłady zestawiono w tabeli poniżej

Strategie	Dzieci z ADHD	Dorośli z ADHD
Dominujące strategie	– Unikanie trudnych emocji- Wycofanie- Zachowania impulsywne (krzyk, płacz, agresja)- Słabe umiejętności werbalizacji uczuć	– Unikanie i wycofanie- Rezygnacja (brak podejmowania działań)- Ucieczka w rozproszenia (np. social media)- Zmaganie się z impulsywnością słowną i czynnościową
Skuteczne strategie adaptacyjne	– Nauka nazywania emocji- Oddychanie głębokie- Ustalanie prostych zasad reagowania- Wsparcie opiekunów (przytulenie, rozmowa)	– Rozpoznawanie wzorców emocjonalnych- Samoobserwacja (np. dzienniczek emocji)- Techniki relaksacyjne (medytacja, aktywność fizyczna)- Wsparcie społeczne (terapia, grupa wsparcia)
Strategie nieadaptacyjne	– Agresja- Krzyk- Ucieczka w wyobraźnię- Unikanie rozmów o emocjach	– Nadużywanie substancji- Impulsywne wydatki- Unikanie konfliktów- Wycofanie społeczne

Niektóre ze strategii nieadaptacyjnych przypominają ASD. Krzyk, płacz, agresja, frustracja, to emocje często spotykane u autyków, potrzebujących strategii radzenia sobie z emocjami.